TO ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΑΝΤΑΛ και το ΣΥΓΚΙΝΗΣΙΑΚΟ ΡΙΓΟΣ: δυο αντίθετοι κόσμοι ψυχοσωματικής εμπειρίας

                                                                                                    

'Εχετε νιώσει ποτέ συγκίνηση μπροστά σ’ ένα έργο τέχνης, έχετε κλάψει στο άκουσμα ενός μουσικού κομματιού, έχετε βιώσει γαλήνη σε ένα φυσικό περιβάλλον; Εάν ναι, τότε έχετε μάλλον καταληφθεί από το φαινόμενο του "Συγκινησιακού Ρίγους" (Frisson). Aν πάλι νιώσετε ένα οξύ στρες, και σωματική δυσφορία μπροστά από ένα έργο τέχνης, τότε βιώνεται το σύνδρομο Σταντάλ.

Πρόκειται για ένα ψυχοσωματικό φαινόμενο που κατέγραψε πρώτη η ιταλίδα ψυχίατρος Γκρατσιέλα Μαγκερίνι το 1979, στη Φλωρεντία. Σύμφωνα μ’ αυτό, όταν ένα άτομο εκτίθεται σε έργα τέχνης, δύναται να του προκληθεί ταχυκαρδία, ζάλη, λιποθυμία, σύγχυση, σωματική και ψυχική εξάντληση και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα και παραισθήσεις. Στο βιβλίο της, εξηγεί πως οι τουρίστες  αγχώνονται  επειδή θέλουν να προλάβουν να δουν τα πάντα γρήγορα και έτσι αντιμετωπίζουν τα παραπάνω συμπτώματα. Το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί και σε άλλες πόλεις με σημαντικά έργα τέχνης, όπως το Παρίσι αλλά και στην Ιερουσαλήμ, μια πόλη με σημαίνοντα θρησκευτικά μέρη.

Το Σύνδρομο δανείστηκε το όνομά του από τον φιλότεχνο Γάλλο συγγραφέα του 19ου αιώνα, Σταντάλ. Επισκέφτηκε την Φλωρεντία το 1817 και αργότερα περιέγραψε τα διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα που είχε στο βιβλίο του: «Νάπολη και Φλωρεντία: ένα ταξίδι από το Μιλάνο στο Ρέτζιο».

Όταν ένα άτομο έρχεται αντιμέτωπο με μια υπερβολική συγκέντρωση αριστουργημάτων ή μια ασύλληπτη ιστορική ομορφιά, ο εγκέφαλος παθαίνει μια μορφή «υπερφόρτωσης». Αντί για ευφορία, το σύνδρομο Σταντάλ προκαλεί οξύ στρες και σωματική δυσφορία: ταχυκαρδία, ίλιγγο, κρίσεις πανικού, λιποθυμία, ακόμα και προσωρινές παραισθήσεις. Το άτομο νιώθει να απειλείται και να χάνει τον έλεγχο του εαυτού του μπροστά στο μεγαλείο της τέχνης. 

Στην αντίθετη πλευρά, καθώς τέχνη και μουσική  έχουν την ιδιότητα να αγγίζουν τις πιο ευαίσθητες χορδές της ανθρώπινης ψυχής, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις, το 'συγκινησιακό ρίγος' (frisson) είναι μια απόλυτα θετική, ελεγχόμενη και ευχάριστη εμπειρία. Εκδηλώνεται ως ένα σύντομο, στιγμιαίο ρίγος που διατρέχει το δέρμα, συνοδευόμενο συχνά από μια αίσθηση βαθιάς ευφορίας. Σε βιολογικό επίπεδο, το φαινόμενο αυτό, ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, απελευθερώνοντας ντοπαμίνη. Είναι μια υγιής, ενστικτώδης αντίδραση σε μια ξαφνική αλλαγή της μουσικής, σε έναν συγκλονιστικό στίχο ή σε μια καθηλωτική εικόνα, η οποία αφήνει το άτομο αναζωογονημένο και συναισθηματικά πλήρες. 

Η επιστημονική κοινότητα δεν έχει αξιολογήσει και αντίστοιχα ταξινομήσει κανένα από τα δυο φαινόμενα στο βιβλίο των ψυχικών διαταραχών DSM. Γενικότερα, είναι γνωστό, πως η συγκίνηση που προκαλεί ένα έργο τέχνης, σχετίζεται με το προσωπικό βίωμα του δέκτη και με έναν συμβολισμό για τον ίδιο. Άλλωστε, αυτή είναι και η αξία της τέχνης, να δημιουργεί συναισθήματα, να γεννά ερωτήματα και να προκαλεί το μυαλό. 

Σοφία Ξυγαλά

(καθηγήτρια φυσικής αγωγής, σύμβουλος ψυχικής υγείας)